Ο κόσμος το 2030: Η αναμέτρηση της πραγματικότητας με το ανύπαρκτο

Φανταστείτε μια γιαγιά 82 ετών καθηλωμένη σε αναπηρικό αμαξίδιο να μπορεί να ζήσει την εμπειρία της αναρρίχησης στην κορυφή του Ολύμπου. Φανταστείτε μια συνάντηση με ανθρώπους που δεν έχετε ξανασυναντήσει αλλά παρ’όλα αυτά γνωρίζετε τα ονόματά τους και το παρελθόν τους γιατί μπορείτε και διαβάζετε την περίληψη του βιογραφικού τους ακριβώς πάνω από το κεφάλι τους μέσω των γυαλιών που φοράτε. Σκεφτείτε κάποιον την ώρα που περπατάει να μπορεί ταυτόχρονα να συμμετέχει σε μία συνάντηση μέσω εικονικής πλοήγησης και ταυτόχρονα να ενημερώνεται για τις ειδήσεις, την ηλεκτρονική του αλληλογραφία, τους λογαριασμούς του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μέσα από μία φορητή συσκευή.

Τη στιγμή που όλα αυτά συμβαίνουν φανταστείτε η μετοχή μίας κορυφαίας ευρωπαϊκής εταιρείας τεχνολογίας να καταρρέει εξαιτίας μιας ευρείας κλίμακας συντονισμένη εκστρατεία παραπληροφόρησης επειδή χιλιάδες άνθρωποι προσποιούνται τους θυμωμένους πελάτες.

Όλα αυτά τα σενάρια είναι πιθανά στο άμεσο μέλλον, καθώς οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν όχι μόνο το τοπίο της πληροφορίας αλλά και τη σκέψη μας.

Επιστήμονες που προσπαθούν να προβλέψουν τις εξελίξεις περιγράφουν οκτώ τεχνολογίες που θα καθορίσουν το μέλλον: τα ρομπότ, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη(drones), τα πρόσθετα τεχνητά μέλη τρισδιάστατης εκτύπωσης, τα κρυπτονομίσματα (blockchain), το διαδίκτυο των πραγμάτων (internetofthings),την επαυξημένη πραγματικότητα (augmentedreality-AR), την εικονική πραγματικότητα (virtualreality-VR) και την τεχνητή νοημοσύνη (artificialintelligence-AI). Οι τρεις τελευταίες τεχνολογίες––AR, VR και AI––θα έχουν και το μεγαλύτερο αντίκτυπο καθώς στο τοπίο της πληροφορίας θα επηρεάσουν την ικανότητά μας να διακρίνουμε το πραγματικό από το ανύπαρκτο, το φανταστικό ή το πλασματικό.

Η επαυξημένη πραγματικότητα (AR) είναι μία προβολή του φυσικού περιβάλλοντος και του πραγματικού κόσμου με πρόσθετα αισθητηριακά στοιχεία μέσω ήχων, βίντεο, γραφικών και δεδομένων GPS που προσθέτει κάποιος υπολογιστής. Αυτή η τεχνολογία λειτουργεί ενισχύοντας την αντίληψή μας και μας επιτρέπει να έχουμε πρόσβαση σε πληροφορίες, να ολοκληρώνουμε εργασίες και να πλοηγούμαστε γρήγορα και αποτελεσματικά.

Τα επόμενα χρόνια, αναμένεται να γίνουμε μάρτυρες της εμφάνισης βελτιωμένων φορητών συσκευών σε προσιτές τιμές, όπως τα γυαλιά επαυξημένης πραγματικότητας που το 2023 αναμένεται να αντικαταστήσουν τα κινητά τηλέφωνα. Αυτό θα σημάνει την μετάβαση από την τρέχουσα διαδραστική σχέση μας με τις συσκευές σε μια ακόμα πιο καθηλωτική σχέση.

Η εξάρτηση μας από αυτές τις συσκευές εκτός από τις ευκολίες και τον μεγάλο όγκο πληροφοριών που θα μας παρέχουν, θα μπορούν να λειτουργήσουν και ως ισχυρά εργαλεία παραπληροφόρησης.Αυτές οι συσκευές θα μπορούν να αντιλαμβάνονται και να καταγραφούν τις αντιδράσεις των χρηστών μέσα από την καταγραφή των κινήσεων του ανθρώπινου ματιού, κάτι που μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος μας.

Η εικονική πραγματικότητα (VR) ίσως είναι μια ακόμη πιο καθηλωτική εμπειρία. Η τεχνολογία αυτή χρησιμοποιείται ευρέως στις μέρες μας, ιδιαίτερα στην κοινότητα των video games, και προσφέρει πολυάριθμες εφαρμογές στην εκπαίδευση στην ψυχική υγεία και στην αναψυχή. Δίνει τη δυνατότητα σε άτομα με αναπηρίες και σε ηλικιωμένους να βιώσουν εμπειρίες για τις οποίες δεν θα μπορούσαν να φανταστούν ποτέ ότι θα έχουν πρόσβαση.

Η εικονική πραγματικότητα θα αντικαταστήσει τη μεταφορά ανθρώπων κάνοντας τις διακοπές και τα επαγγελματικά ταξίδια να προσομοιάζουν με την πραγματική ζωή χωρίς κάποιος να πρέπει ναμετακινηθεί.Κάτι τέτοιο όμως θα οδηγήσει και στην αντικατάσταση καταναλωτικών αγαθών από εικονικά προϊόντα. Ποιος χρειάζεται καινούργια ρούχα όταν διαθέτει μία εικονική γκαρνταρόμπα? Αυτή η εξέλιξη θα βοηθήσει στην πράσινη μετάβαση καθώς θα μειωθούν οι εκπομπές αερίων.

Ωστόσο, η εικονική πραγματικότητα θα μπορεί να γίνει πεδίο παραπληροφόρησης και χειραγώγησης της πληροφορίας. Κάθε εικόνα, μήνυμα και σήμα στον ψηφιακό κόσμο μπορεί να χρησιμοποιηθεί κακόβουλα ή για διαφημιστικούς σκοπούς χωρίς τη συγκατάθεσή μας.

Οι εξελίξεις τόσο στην επαυξημένη πραγματικότητα όσο και στην εικονική πραγματικότητα, γνωστές και ως εκτεταμένη πραγματικότητα (extendedreality), περιλαμβάνουν εκτός από φορητές συσκευές,λειτουργίες που μπορούν να επηρεάζουν το ανθρώπινο νευρικό σύστημα. Όταν θα τεθεί σε εφαρμογή η τεχνολογία 6G οι συσκευές θα είναι περισσότερο ευέλικτες και σίγουρα πιο αποτελεσματικές.

Όσο η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών βελτιώνεται λόγω μείωσης των τιμών σε καλύτερης ποιότητας προϊόντα, ο εικονικός κόσμος θα αποτελέσει μία νέα οδό για μαζική απόδραση. Οι άνθρωποι θα ξοδεύουν αρκετό χρόνο σε αυτή την εναλλακτική πραγματικότητα όπου θα αισθάνονται πιο δυνατοί, πιο πλούσιοι και πιο ικανοί.

Τι αντίκτυπο όμως θα έχει κάτι τέτοιο στην κοινωνία, από τη στιγμή που ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι θα επιλέγουν να ζουν ένα μεγάλο μέρος της ζωής τους καθηλωμένοι σε μία εναλλακτική πραγματικότητα? Δεδομένων των τρεχουσών προκλήσεων παραπληροφόρησης που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες στο χώρο του διαδικτύου, πόσο μεγαλύτερες θα είναι οι προκλήσεις σε έναν κόσμο όπου οι εικονικές εμπειρίες καθηλώνουν?Μήπως οι πολλές διαφορετικές πραγματικότητες θα οδηγήσουν σε ακόμη βαθύτερους κοινωνικούς διχασμούς?

Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν νέες ευκαιρίες στους πολιτικούς ηγέτες και τους κοινωνικούς φορείς να αφουγκραστούν τους πολίτες αλλά παράλληλα επιτρέπουν σε κακόβουλους παράγοντες να επηρεάσουν τη διενέργεια εκλογών, τις χρηματοπιστωτικές αγορές αλλά και ολόκληρες κοινωνίες. Ένα παράδειγμα για το χάος που μπορεί να δημιουργηθεί είναι μια πιθανή παραβίαση συστημάτων επαυξημένης πραγματικότητας σε ιδιωτικά ή δημόσια συστήματα πλοήγησης.

Τα τελευταία χρόνια είδαμε ότι η χειραγώγηση της πληροφορίας εκτός από κοινωνικό διχασμό μπορεί να παράγει και βία. Θεωρίες συνωμοσίας οδήγησαν σε επιθέσεις σε πάνω από 200 εγκαταστάσεις κινητής τηλεφωνίας στην Ευρώπη, σε επιθέσεις σε κέντρα εμβολιασμού, σε απόπειρα επίθεσης στη γερμανική Βουλή, στην κατάληψη του Αμερικανικού Καπιτωλίου και σε ένοπλη επίθεση από οπαδούς του αντί-εμβολιαστικού κινήματος στη Ρώμη.

Σε αυτά τα γεγονότα η χρήση των πολυμέσων ήταν καθοριστική. Ο μέσος άνθρωπος ξοδεύει κατά μέσο όρο 11 ώρες την ημέρα σε smartphone, tablet και υπολογιστή. Άραγε πόσο μεγαλύτερες θα είναι οι προκλήσεις όταν οι νέες καθηλωτικές τεχνολογίες κάνουν τον άνθρωπο από 11 ώρες να είναι συνδεδεμένος σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια της μέρας? Και πόσο μεγαλύτερες προκλήσεις θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε όταν θα γίνει πραγματικότητα η τεχνολογία διεπαφής εγκεφάλου-μηχανής (brain-machineinterface-BMI)?

Η επικείμενη μετάβαση από την διάδραση στην καθηλωτική αλληλεπίδραση είναι κρίσιμη καθώς θα αλλάξει ριζικά τη σχέση μας με τις πληροφορίες στις οποίες εκτιθέμεθα, καθιστώντας δυσκολότερη την διάκριση της πραγματικότητας από την παραπληροφόρηση.

Οι επερχόμενες τεχνολογίες θα επιτρέψουν σε κάποιον να αποκτήσει γρηγορότερα δεξιότητες και να καλλιεργήσει μεγαλύτερη ενσυναίσθηση για τους άλλους. Όμως,την ίδια ώρα η εξέλιξη της τεχνολογίας θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να επηρεαστούν οι αγοραστικές μας συνήθειες, οι πολιτικές μας πεποιθήσεις και η αντίληψή μας για το κοινωνικό γίγνεσθαι. Ο αποπροσανατολισμός είναι πιθανός καθώς η παραπληροφόρηση θα στοχεύει στα συναισθήματα μέσω γνωστικών και συναισθηματικών σημάτων που θα λαμβάνει το νευρικό μας σύστημα.

Ένα ακόμα πιθανό εργαλείο παραπληροφόρησης θα είναι τα εικονικά πρόσωπα τεχνητής νοημοσύνης (AI-drivenbots). Πλατφόρμες όπως η GPT-3, που δημιουργήθηκε από την εταιρεία OpenAI, μπορούν να συντάξουν σχόλια, μηνύματα ή ακόμα και κείμενα, τα οποία πείθουν ότι είναι γραμμένα από ανθρώπους και όχι από ρομπότ. Αν τέτοιες τεχνολογίες χρησιμοποιηθούν σε ευρεία κλίμακα θα μπορούν να δημιουργήσουν μία παραμόρφωση της πραγματικότητας φέρνοντας διχασμό και επηρεάζοντας ολόκληρες κοινωνίες.

Η κακόβουλη εκμετάλλευση της τεχνολογικής εξέλιξης θα μπορούσε να διχάσει βαθιά την κοινωνία και να δημιουργήσει αντίπαλα στρατόπεδα ανάμεσα σε αυτούς που έχουν άποψη βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα και σε αυτούς που οι απόψεις τους είναι προϊόν παραπληροφόρησης.

Στο νέο αυτό τοπίο η πραγματικότητα μπορεί να σταματήσει να είναι προϊόν παρατήρησης και επαλήθευσης. Αυτό απαιτεί προσοχή καθώς ο αντίκτυπος στη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή θα μπορούσε να είναι πολύ πιο σοβαρός από αυτό που βλέπουμε σήμερα. Η δημοκρατία απαιτεί να διαθέτουμε την ικανότητα να διαχωρίσουμε την αλήθεια από το ψέμα μιας και χωρίς αλήθεια δεν είναι δυνατή η απόδοση ευθυνών.

Όπως έδειξαν οι πρόσφατες αποκαλύψεις του Φράνσις Χάουγκεν για το Facebook, οι εταιρίες κοινωνικής δικτύωσης δεν έχουν διάθεση να λύσουν το πρόβλημα από μόνες τους ακόμη και αν γνωρίζουν καλά τη ζημιά που προκαλούν οι πλατφόρμες τους.

Πώς μπορεί λοιπόν η Ευρώπη να προετοιμαστεί σε αυτό το νέο τοπίο της πληροφορίας το οποίο είναι γεμάτο δυνατότητες αλλά και κινδύνους για τη δημοκρατία και την κοινωνία?

Πρώτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να ενισχύσει τη νομοθεσία της ώστε οι εταιρείες τεχνολογίας και κοινωνικών δικτύων να προσαρμόζονται στις Ευρωπαϊκές επιταγές σχετικά με την προστασία των πολιτών και των κοινωνιών από κακόβουλες ενέργειες. Οι κανονισμοί αυτοί θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι τα συστήματα υποβοηθούμενης πραγματικότητας και εικονικής πραγματικότητας δεν θα χρησιμοποιούνται με στόχο να χειραγωγούν τους πολίτες.

Μέρος αυτής της διαδικασίας είναι η ανάγκη για περισσότερη διαφάνεια αλλά και η προστασία του απορρήτου των προσωπικών δεδομένων των πολιτών. Στην περίπτωση των κολοσσών κοινωνικής δικτύωσης όπως το Facebook θα πρέπει ίσως να σταματήσουμε να το βλέπουμε απλώς ως μία ακόμη εταιρεία και να αρχίσουμε να το αντιμετωπίζουμε περισσότερο σαν ένα ισχυρό μη-κρατικό παράγοντα που θα πρέπει να ρυθμιστεί ανάλογα με τις Ευρωπαϊκές αρχές. Επίσης, αυτές οι νέες τεχνολογίες θα μειώσουν σημαντικά το αποτύπωμα άνθρακα μέσα από την μείωση των μετακινήσεων, αλλά η χρήση τους θα προκαλέσει αύξηση στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Η απαίτηση για περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια χωρίς την καύση περισσότερου άνθρακα θα είναι πρόκληση για τους ηγέτες της ΕΕ και τις εταιρείες ενέργειας τα επόμενα χρόνια.

Δεύτερον, ελάχιστες έρευνες διεξάγονται σήμερα ώστε να διερευνηθεί η επίδραση στους πολίτες αλλά και στις κοινωνίες που μπορεί να έχουν οι εξελίξεις στον τομέα της υποβοηθούμενης πραγματικότητας και της εικονικής πραγματικότητας. Έτσι, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να χρηματοδοτήσει και να υποστηρίξει τέτοιες δράσεις ώστε να ενημερώσει καλύτερα το κοινό και να δώσει τη δυνατότητα στους ηγέτες και στις ρυθμιστικές αρχές να αντιληφθούν τις επερχόμενες αλλαγές.

Τέλος, μέσα από αυτή την προσπάθεια θα αναδειχθεί η ανάγκη για ενεργητική αυτοάμυνα των πολιτών και των κοινωνιών απέναντι στις παράλληλες οικονομίες και στις ομάδες οι οποίες ευημερούν εις βάρος μας με τη βοήθεια της νέας ψηφιακής πραγματικότητας. Σε κάθε περίπτωση θα χρειαστεί να συμφωνήσουμε και να αναπτύξουμε ένα νέο πλαίσιο διακυβέρνησης το οποίο θα εξισορροπεί τα δικαιώματα και τις ευθύνες του ανερχόμενου ψηφιακού κόσμου που αναμένεται να μας καθηλώσει.

Εάν θέλουμε στο μέλλον να προστατεύσουμε τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή θα χρειαστεί περισσότερη συζήτηση και ευαισθητοποίηση του κοινού ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι πριν οι τεχνολογικές εξελίξεις μας ξεπεράσουν. Ωστόσο, θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας ότι παράγοντες όπως η πράσινη μετάβαση, ο οικονομικός ανταγωνισμός, και η ψηφιακή μετάβαση, θα λειτουργήσουν καταλυτικά επιταχύνοντας τις εξελίξεις και μειώνοντας τον χρόνο που έχουμε στη διάθεσή μας για να αντιδράσουμε.

*Ο Χριστόφορος Κρεμμύδας-Κόρτνεϊ είναι ανώτερος επιστημονικός συνεργάτης της δεξαμενής σκέψης Friends of Europe και καθηγητής στο Institute for SecurityGovernance στην Καλιφόρνια.

Μετάφραση: Θάλεια Σπάρταλη